Księżna Sułkowska, co bezwstydne sonety Szekspira na polski przetłumaczyła  

Grzegorz Madej

W 1786 r. książęcy ród Sułkowskich rozpadł się na dwie gałęzie, bielską i rydzyńską. Pierwsza, bardziej płodna – założona przez Franciszka (1733–1812), IV księcia bielskiego – przetrwała do współczesności dzięki licznym przedstawicielom familii, na której czele stoi obecnie Carl, XII książę bielski. Druga, której inicjatorem był Antoni (1735–1796), III ordynat rydzyński, wymarła w 1909 r. w osobie  Antoniego Ryszarda Józefa, VI ordynata. Co prawda książę z małżeństwa z hrabianką Marią Emmą Gislaną de Sanchez d’Alcantara (1852–1877) miał dwóch synów, Aleksandra Józefa (1873–1905) i Franciszka (1874–1903), jednak obaj zeszli z tego świata chwilę przed ojcem i bezpotomnie. Młodszy zmarł bezżennie, natomiast starszy był dwukrotnie żonaty, po raz pierwszy z Anielą z hrabiów Mycielskich (1869–1902), a następnie z Marią z hrabiów Uznańskich (1885–1943), jednak żadna z wybranek nie dała mu potomstwa.

Losy zrządziły, że najdłużej żyjącym członkiem linii rydzyńskiej była owdowiała Maria, a pełniej Maria Laura Stanisława księżna Sułkowska. Pochodziła ze znamienitej rodziny szlacheckiej. Jej ojcem był Adam Tomasz Eustachy Uznański herbu Jastrzębiec (1837–1903), matką zaś Lucyna Maria Żychlińska herbu Szeliga (1844–1921).

Na ówczesne standardy księżna Sułkowska okazała się być kobietą o szerokich horyzontach, w dodatku zaradną i przedsiębiorczą. Jak informował Karol Sienkiewicz, na łamach IV tomu „Zeszytów Sułkowskich” (2025), w 1921 r. księżna nabyła majątki ziemskie Kaszczorek i Bielawy, położone tuż obok Torunia (obecnie dzielnice miasta). Od tego momentu funkcjonowała pomiędzy Krakowem a majątkiem wielkopolskim. Gospodarowała aż do śmierci, nie zrażając się piętrzącymi się kłopotami, wynikającymi z reform młodego państwa polskiego, a po wrześniu 1939 r. z opresyjnej władzy niemieckiego okupanta.

W pamięci współczesnych, głównie specjalistów od twórczości Williama Szekspira, Maria Sułkowska zapisała się jako autorka pierwszego pełnego tłumaczenia na język polski sonetów angielskiego pisarza. W 1913 r. wydała drukiem tłumaczenie niemal wszystkich sonetów, opuszczając jedynie CXXXV i CXXXVI, uznając je za nieprzetłumaczalne z uwagi na specyficzną grę słów will (wola) i Will, zdrobnienia imienia William.

Jak podkreśla badaczka twórczości księżnej, prof. Marta Gibińska, w tekście „Złączyłem z wierszem już mój żywot smutny”. Maria Sułkowska i jej przekład sonetów Szekspira (2010) – księżna Sułkowska miała zdecydowane zainteresowania i ciągoty poetyckie, o czym świadczy wstęp do tłumaczeń pisany mową wiązaną. Była bardzo świadoma swojej pionierskiej roli, jednak nie rościła sobie pretensji do zdobycia poetyckiego uznania w przyszłości. Rozumiała konieczność wzbogacania własnego języka lekturą nie tylko najnowszej literatury pięknej, ale poprzez wczytywanie się w starszą. Była również niezwykle krytyczna wobec programu i sposobu nauczania języka polskiego w szkołach.

Tłumaczka wydała swoje dzieło pod pseudonimem MUS (Maria Uznańska Sułkowska), a zawarte na stronie tytułowej tłómaczył Mus oraz konsekwentne używanie we wstępie form  męskoosobowych pokazują, że autorka przekładu wyraźnie starała się skrywać w męskim przebraniu. Gibińska stawia przypuszczenia, że księżna nie chciała ujawniać swojej tożsamości ze względu na status społeczny i względy rodzinne; być może uważała, że w świecie raczkującego feminizmu męski pseudonim mógł zapewnić większy sukces jej przekładowi; innym powodem mógł być fakt niezacierania przez autorkę homoerotycznego wydźwięku sonetów. Ten ostatni aspekt, niczym nie zatuszowany ani nie prostowany komentarzem odwołującym się do aktualnego stanu wiedzy, był wyraźnie nieprzyswajalny dla pierwszego recenzenta księżnej, Władysława Tarnawskiego.

Profesor Gibińska, analizując przekłady Sułkowskiej, podkreśliła, iż autorka była jednocześnie uważną czytelniczką i tłumaczką sonetów, dzięki czemu przekazała polskiemu odbiorcy bardzo wiele walorów zawartych w tekstach Szekspira. Podkreśliła, że niekłamaną zaletą tego przekładu jest czytanie poezji jako poezji, a nie jako materiału historyczno-literackiego, w dodatku o charakterze moralnym trudnym do przyjęcia w jej czasach i wymagającym dokładnej i zarazem ostrożnej egzegezy. Badaczka kontynuując stwierdziła, że księżna miała odwagę pokazać sztukę bez oglądania się na jej wydźwięk moralny, przyswoić sonety i w ten sposób próbować umocnić obecność Szekspira w kulturze polskiej.

Niestety, księżna Maria Sułkowska z hrabiów Uznańskich, mimo istotnego osiągnięcia dla kultury polskiej, nie została zapamiętana w szerszych kręgach społecznych, tak jak na przykład Jan Kasprowicz, którego tłumaczenie sonetów wydane dziewięć lat później przyjęto z entuzjazmem.

Na pewno przeciw Sułkowskiej sprzysięgły się wydarzenia historyczne, które miały wpływ na brak szerszego zainteresowania poezją: I wojna światowa oraz walka o odzyskanie niepodległości przez Polskę. Fakt, iż w 1917 r. księżna oddała do druku kolejne swoje dzieło Tristan II. Wiersze ulotne i fragmenta, jednak tym razem już całkowicie anonimowo, bez autora, dowodzi, iż istotnym czynnikiem niepowodzenia, pomijanym dotychczas w literaturze tematu, był obowiązujący w minionej kulturze i dawnym społeczeństwie model patriarchalny. Współcześnie możemy się domyślać, że ważnym czynnikiem stała się również powszechna nieakceptowalność osób nieheteronormatywnych.

Więcej na: https://muzeum.bielsko.pl/pl/muzealne-wiadomosci       Muzealne Wiadomości nr 1 (17)